Ngành xuất bản Việt Nam đang đứng trước một giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ với sự bùng nổ của sách điện tử. Loại hình xuất bản này không chỉ tạo nên một xu hướng mới đầy hấp dẫn trong đời sống văn hóa đọc mà còn là đòn bẩy quan trọng cho quá trình chuyển đổi số toàn diện của ngành. Năm 2025 được kỳ vọng sẽ đánh dấu những bước tiến vượt bậc, khẳng định vị thế của sách điện tử như một “cửa ngõ” thiết yếu để Việt Nam chủ động cạnh tranh tri thức trên phạm vi toàn cầu.
Sách Điện Tử: Động Lực Chuyển Đổi Số Ngành Xuất Bản Việt Nam
Tỷ Lệ Phát Triển Ấn Tượng và Đa Dạng Hóa Sản Phẩm
Theo thống kê từ Hội Xuất bản Việt Nam, trong nửa đầu năm 2025, tỷ lệ xuất bản phẩm điện tử (tính theo đầu sách) đã đạt hơn 15%. Đây là một con số đáng khích lệ, cho thấy sự tiến bộ rõ rệt của ngành trong công cuộc số hóa. Các nhà xuất bản và doanh nghiệp công nghệ ngày càng nhận thức sâu sắc tầm quan trọng của việc phát triển sách điện tử như một phần không thể tách rời của chiến lược chuyển đổi số.
Không chỉ dừng lại ở ebook truyền thống, nhiều ấn phẩm số đã được làm phong phú hơn với các tính năng hiện đại như audiobook (sách nói), tích hợp đa phương tiện (hình ảnh, âm thanh, video) và khả năng tương tác cao. Sự đa dạng này không chỉ thu hút đối tượng bạn đọc trẻ tuổi, mà còn mở rộng đến người lớn tuổi và các nhóm đọc đặc biệt, mang đến trải nghiệm đọc phong phú và hấp dẫn hơn.
Việc cung cấp sách số với chi phí hợp lý hoặc miễn phí cũng góp phần quan trọng vào việc đảm bảo công bằng trong tiếp cận tri thức, đặc biệt tại các vùng sâu, vùng xa, đồng thời thúc đẩy mục tiêu xây dựng xã hội học tập linh hoạt và đa dạng.
Ứng Dụng Công Nghệ AI và Minh Chứng Thực Tế
Trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0, công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) đang dần được ứng dụng vào nhiều khía cạnh của ngành xuất bản Việt Nam. Hơn 60% nhà xuất bản trong nước đã bắt đầu số hóa nội dung, và nhiều đơn vị còn tiên phong sử dụng AI trong biên tập, cá nhân hóa trải nghiệm đọc, phân tích nhu cầu độc giả và tối ưu hóa quy trình sản xuất sách điện tử.
Điển hình là Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật với việc ra mắt “Tủ sách điện tử Chủ tịch Hồ Chí Minh” gồm 135 đầu sách nhân kỷ niệm 135 năm Ngày sinh của Người, minh chứng cho việc ứng dụng công nghệ để lan tỏa giá trị tư tưởng trên không gian mạng. Gần đây, tại triển lãm “80 năm Hành trình Độc lập – Tự do – Hạnh phúc”, không gian trải nghiệm sách điện tử và sách nói đã thu hút đông đảo công chúng, đặc biệt là giới trẻ, khẳng định sức hút của xu hướng đọc mới này.
Nhu Cầu Độc Giả Thay Đổi: Hướng Tới Trải Nghiệm Tương Tác
Độc Giả Hiện Đại: Không Chỉ Đọc Mà Còn Trải Nghiệm và Đồng Sáng Tạo
Qua các sự kiện và sự phát triển của sách số, có thể thấy rõ sự thay đổi sâu sắc trong thói quen tiếp nhận tri thức của bạn đọc. Họ không còn dừng lại ở việc đọc thụ động mà mong muốn được trải nghiệm, tương tác và thậm chí là đồng sáng tạo với tác phẩm.
Ví dụ cụ thể là trải nghiệm của nhà thơ Trần Đăng Khoa khi chạm vào cuốn sách điện tử “Biển của lòng người” tại triển lãm. Ông ngỡ ngàng và xúc động khi nghe tiếng sóng biển và ngắm nhìn hình ảnh đảo xa, một sự kết hợp giữa công nghệ và cảm xúc đã gây ấn tượng mạnh. Theo quan sát của ông, người trẻ tiếp cận sách rất linh hoạt: đọc, nghe và tìm hiểu dữ liệu mở rộng qua mã QR. Họ coi sách điện tử không chỉ là bản sao của sách in mà là một thế giới tri thức mở, đòi hỏi được “sống cùng” tác phẩm trong nhiều trạng thái khác nhau.
Điều này đặt ra yêu cầu cao cho các nhà xuất bản: phải đổi mới toàn diện. Ngoài việc số hóa kho sách, các đơn vị cần hợp tác với đội ngũ kỹ sư, nhà thiết kế, chuyên gia âm thanh và nghệ sĩ để tạo ra những tác phẩm số hoàn chỉnh, đa chiều. Để thực hiện điều này, cần có nguồn lực đầu tư đáng kể, cơ chế bản quyền chặt chẽ và sự chuyên nghiệp trong vận hành.
Thách Thức và Cơ Hội Cho Ngành Sách Điện Tử Việt Nam
Những Rào Cản Hiện Tại
Mặc dù đã có những bước tiến đáng kể, ngành xuất bản Việt Nam vẫn còn một khoảng cách không nhỏ so với thế giới trong kỷ nguyên sách điện tử thế hệ mới, nơi các mô hình tương tác cao và tích hợp AI cá nhân hóa trải nghiệm đọc đang phát triển mạnh mẽ. Những thách thức chính bao gồm:
- Nguồn lực hạn chế: Tài chính và công nghệ còn chưa đủ để phát triển đồng bộ các sản phẩm thực tế ảo/tăng cường (AR/VR) hay sách nói đa giọng đọc.
- Hạ tầng và thiết bị: Hạ tầng mạng và thiết bị đọc chưa thực sự phổ cập, đặc biệt ở các vùng miền còn khó khăn.
- Khung pháp lý: Hệ thống pháp lý liên quan đến bản quyền số, đặc biệt trong các lĩnh vực mới như voice-clone (nhân bản giọng nói) và dịch thuật AI, vẫn chưa hoàn thiện.
- Thị trường: Thị trường sách điện tử trong nước còn nhỏ lẻ, manh mún, với mức độ chi trả cho sản phẩm số chưa cao, khiến các nhà xuất bản và doanh nghiệp công nghệ e ngại khi đầu tư lớn.
- Nhân lực: Thiếu hụt và non kém về nhân lực sáng tạo nội dung số, kỹ sư lập trình, thiết kế trải nghiệm tương tác.
Định Hướng Phát Triển Chiến Lược và Tầm Nhìn Tương Lai
Để vượt qua những thách thức này, ông Nguyễn Nguyên, Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành, nhấn mạnh rằng chuyển đổi số cần có mục đích rõ ràng và mang lại giá trị thực sự cho các đơn vị, tránh tình trạng “thay đổi hình thức, chạy theo sản phẩm bên ngoài”. Ông đề xuất các đơn vị cần tập trung vào việc đầu tư hạ tầng kỹ thuật, công nghệ hiện đại và phát triển nhân sự để biến xuất bản điện tử thành mũi nhọn phát triển.
Một số giải pháp trọng tâm được đưa ra bao gồm:
- Hoàn thiện hành lang pháp lý về bản quyền số.
- Xây dựng và hoàn thiện hạ tầng số từ trung ương đến địa phương.
- Phát triển các cơ sở dữ liệu dùng chung và cơ sở dữ liệu quốc gia về xuất bản, in và phát hành.
- Tăng cường ứng dụng các công nghệ tiên tiến như Big Data và AI để phân tích xu hướng và cá nhân hóa nội dung.
- Số hóa và “bản sắc hóa” kho tàng tác phẩm văn học, lịch sử, khoa học để không chỉ mở rộng phổ biến trong nước mà còn quảng bá văn hóa Việt Nam ra thế giới.
Xây Dựng Tương Lai Ngành Xuất Bản Việt Nam Qua Sách Điện Tử
Để rút ngắn khoảng cách trong hội nhập và phát triển, ngành xuất bản Việt Nam cần một chiến lược dài hơi và đồng bộ giữa khâu quản lý, vận hành và sáng tạo. Việc chú trọng đào tạo nhân lực số, hoàn thiện khung pháp lý về bản quyền, quyền tác giả và quyền nhân vật giọng đọc sẽ tạo ra một môi trường minh bạch, khuyến khích đầu tư và phát triển bền vững.
Theo các chuyên gia, mỗi đơn vị cần xác định lĩnh vực thử nghiệm ưu tiên, tập trung vào những nhóm bạn đọc sẵn sàng tiếp nhận đổi mới và đồng thời phù hợp với chiến lược nâng cao dân trí quốc gia.
Phát triển sách điện tử và hội nhập với xu hướng quốc tế chính là con đường then chốt để xây dựng thế hệ người Việt Nam mới giàu tri thức, bản lĩnh, và đủ khả năng làm chủ công nghệ trong kỷ nguyên số đầy cơ hội và thách thức này. Đây là một nhiệm vụ cấp bách, góp phần vững chắc vào việc đưa văn hóa đọc trở thành nền tảng phát triển đất nước.
