Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã định hình những chiến lược quan trọng, mở đường cho sự phát triển mạnh mẽ của hệ thống thư viện hiện đại và việc lan tỏa văn hóa đọc sâu rộng trong cộng đồng.
Đây không chỉ là nỗ lực nâng cao dân trí, khuyến khích tinh thần học tập suốt đời, mà còn là bước tiến hướng tới mục tiêu cao cả hơn: bồi dưỡng trí tuệ, hoàn thiện nhân cách, và xây dựng một thế hệ người Việt Nam phát triển toàn diện trong kỷ nguyên mới.
Xây dựng xã hội học tập suốt đời từ nền tảng Thư viện
Nghị quyết 80 đã đặt ra những chỉ tiêu cụ thể nhằm hoàn thiện hệ thống thiết chế văn hóa quốc gia. Mục tiêu là đảm bảo 100% chính quyền địa phương hai cấp và các đơn vị trong lực lượng vũ trang đều có thiết chế văn hóa, đáp ứng nhu cầu sáng tạo, thụ hưởng văn hóa của người dân và cán bộ, chiến sĩ. Đồng thời, phấn đấu 90% các thiết chế văn hóa cơ sở này hoạt động thường xuyên và hiệu quả.
Phát triển thư viện số thân thiện với mọi lứa tuổi cũng là một nhiệm vụ trọng tâm được Nghị quyết đề cập. Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, thư viện số không đơn thuần là việc số hóa tài nguyên mà cần được kiến tạo thành một không gian tri thức mở, dễ dàng tiếp cận cho mọi đối tượng, từ trẻ em, thanh niên đến người cao tuổi và các nhóm yếu thế. Những thư viện số này đóng vai trò then chốt trong việc nuôi dưỡng thói quen đọc sách trong xã hội hiện đại, đồng thời góp phần bồi dưỡng trí tuệ, hoàn thiện nhân cách, xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, làm chủ kỷ nguyên số.
TS Vũ Dương Thúy Ngà, nguyên Vụ trưởng Vụ Thư viện (nay là Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện – Bộ VHTTDL), nhấn mạnh rằng các chỉ tiêu và nhiệm vụ của Nghị quyết 80 sẽ có tác động lớn đến quyền thụ hưởng, sáng tạo và tiếp cận văn hóa bình đẳng của người dân. Một mạng lưới thư viện phát triển sẽ kiến tạo môi trường văn hóa lành mạnh, thân thiện, mang tính mở, tạo điều kiện cho mọi người học tập, nghiên cứu và giải trí. Hệ thống thư viện hiện đại, tích hợp tiện ích đa dạng và nguồn tài nguyên phong phú sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc học tập suốt đời. Hơn nữa, đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động thư viện còn giúp công chúng tiếp cận tinh hoa văn hóa, tri thức dân tộc và nhân loại, qua đó lan tỏa giá trị văn hóa Việt Nam, quảng bá hình ảnh đất nước, con người tới bạn bè quốc tế.
Đại tá Mạc Thùy Dương, Giám đốc Thư viện Quân đội, chia sẻ quan điểm tương đồng, khẳng định chuyển đổi số là xu thế tất yếu của ngành thư viện trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp 4.0. Quá trình này không chỉ cải thiện hiệu quả quản lý, nâng cao năng lực phục vụ mà còn thúc đẩy hình thành xã hội học tập và phát triển văn hóa đọc. Tuy nhiên, việc chuyển đổi số cũng đi kèm với không ít thách thức, đòi hỏi các thư viện phải có chiến lược và giải pháp chủ động, phù hợp để hiện thực hóa các mục tiêu đã đề ra.
Thúc đẩy chuyển đổi số và ứng dụng AI trong phát triển Thư viện hiện đại
Để hệ thống thư viện và thư viện số phát triển đúng tinh thần Nghị quyết 80, góp phần lan tỏa văn hóa đọc và xây dựng xã hội học tập suốt đời, TS Vũ Dương Thúy Ngà cho rằng lĩnh vực thư viện cần được quan tâm toàn diện. Điều này bao gồm việc hoàn thiện hệ thống thiết chế văn hóa quốc gia, đảm bảo 100% chính quyền địa phương hai cấp và các đơn vị trong lực lượng vũ trang đều có thư viện, giúp người dân dễ dàng tiếp cận tri thức trong mọi không gian sống, học tập và làm việc.
Bên cạnh đó, việc đầu tư đồng bộ trên nhiều phương diện là rất cần thiết: từ phát triển nguồn tài liệu phong phú, hiện đại hóa cơ sở vật chất, đẩy mạnh chuyển đổi số, đến nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ thư viện. Phương thức quản lý cũng cần được đổi mới theo hướng kiến tạo và phục vụ, tăng cường ứng dụng khoa học – công nghệ, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, từ đó tạo động lực cho sự phát triển của văn hóa, giáo dục và khoa học. TS Ngà nhấn mạnh: “Thư viện cần được xác định là một thành tố quan trọng, không thể thiếu trong hệ sinh thái văn hóa quốc gia, góp phần thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững.”
Từ góc độ đào tạo và nghiên cứu, PGS.TS Đỗ Văn Hùng, Trưởng khoa Thông tin – Thư viện (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – ĐHQGHN), chỉ ra rằng việc nâng cao năng lực ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong hoạt động thư viện là một yêu cầu cấp thiết. Theo ông, AI không chỉ mở rộng và làm giàu nguồn tài nguyên thông tin mà còn nâng cao chất lượng đội ngũ, tăng khả năng tiếp cận và tích hợp các công nghệ tiên tiến. Nhờ AI, thư viện có thể cải thiện hiệu quả phục vụ người dùng, tối ưu hóa quy trình vận hành và thúc đẩy hợp tác trong lĩnh vực thông tin – tri thức.
Trong thực tiễn, Trung tướng, GS.TS Trần Minh Hưởng, Giám đốc Học viện Cảnh sát nhân dân, chia sẻ kinh nghiệm về việc phát triển thư viện số hướng tới mục tiêu kết nối và chia sẻ liên thông. Học viện đã xây dựng Cổng thông tin thư viện điện tử tích hợp đa nền tảng, đồng bộ dữ liệu từ nhiều nguồn học liệu, cho phép chia sẻ theo phân quyền nội bộ và kết nối với các cơ sở giáo dục trong và ngoài ngành. Cách tiếp cận này không chỉ mở rộng nguồn tài nguyên phục vụ đào tạo mà còn thúc đẩy nghiên cứu liên ngành, tăng cường chia sẻ tri thức trong toàn hệ thống.
Việc phát triển thư viện hiện đại, cả truyền thống và số, là một trong những trụ cột quan trọng để lan tỏa văn hóa đọc, nâng cao dân trí và xây dựng một xã hội học tập suốt đời tại Việt Nam. Với những định hướng rõ ràng từ Nghị quyết 80 và sự chủ động ứng dụng công nghệ như chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, hệ thống thư viện sẽ không ngừng phát triển, trở thành nền tảng vững chắc cho sự phát triển văn hóa và con người Việt Nam toàn diện trong tương lai.
