Nghệ An, mảnh đất thấm đẫm truyền thống và phong phú di sản văn hóa, đang đứng trước ngưỡng cửa của kỷ nguyên số, mở ra vô vàn cơ hội nhưng cũng không ít thách thức trong việc bảo tồn và phát huy những giá trị quý báu của mình. Trong bối cảnh đó, việc ứng dụng công nghệ số không chỉ là một xu thế tất yếu mà còn là bước đi chiến lược, định hình tương lai cho công tác bảo tồn di sản tại địa phương.
Chuyển đổi số: Chìa khóa vàng mở lối di sản xứ Nghệ
Công nghệ số không chỉ đơn thuần là công cụ hỗ trợ mà còn là động lực mạnh mẽ, giúp kho tàng di sản xứ Nghệ được lưu giữ một cách bền vững, lan tỏa rộng rãi và tiếp cận công chúng một cách sinh động, hấp dẫn hơn bao giờ hết. Nhờ sự hỗ trợ của công nghệ hiện đại, Nghệ An đang từng bước kiến tạo nên các sản phẩm văn hóa mang tính thẩm mỹ cao và giá trị ứng dụng thiết thực, góp phần thúc đẩy sự phát triển của một nền công nghiệp văn hóa năng động, có sức cạnh tranh trên bản đồ du lịch Việt Nam.
Từ hiện vật tĩnh đến trải nghiệm động tại Bảo tàng Nghệ An
Bảo tàng Nghệ An – Bảo tàng Xô Viết Nghệ Tĩnh là một minh chứng sống động cho sự “lột xác” ngoạn mục. Từ một không gian lưu giữ truyền thống, nơi đây đã hóa mình thành một điểm đến văn hóa số hiện đại, thu hút đông đảo du khách. Sự kết hợp tinh tế giữa trưng bày truyền thống và các phương tiện truyền thông đa phương tiện cùng hệ thống tương tác đã mang đến một không gian trải nghiệm mới mẻ, hấp dẫn, giúp truyền tải sâu sắc hơn các giá trị di sản.
Đặc biệt, không gian số 3D của phòng trưng bày “Đất và người Nghệ An” mở ra cánh cửa cho du khách khám phá bằng nhiều ứng dụng công nghệ tiên tiến. Các ứng dụng như trưng bày ảo, tham quan tương tác 3D, thuyết minh tự động và trải nghiệm qua kính thực tế ảo cho phép người xem “bước vào” những di tích lịch sử – văn hóa, chiêm ngưỡng những không gian đã mất hoặc khó tiếp cận. Điều này giúp xóa bỏ mọi giới hạn về không gian và thời gian, mở rộng khả năng tìm hiểu và cảm nhận di sản một cách chân thực nhất.
Chị Lê Thu Hương, một du khách từ Đà Nẵng, không giấu nổi sự thích thú khi đến thăm bảo tàng. Chị chia sẻ, hệ thống AI được ứng dụng trong phần trưng bày đã tạo điều kiện cho du khách đặt câu hỏi và lắng nghe thuyết minh tự động về từng hiện vật.
Các bảo vật quốc gia và hiện vật quý giá được trình chiếu bằng công nghệ 3D mapping, cho phép khách tham quan chạm vào, xoay và xem xét chi tiết từ mọi góc độ. Hơn nữa, thiết bị Kiosk tương tác đa điểm, tích hợp lượng dữ liệu khổng lồ về lịch sử, văn hóa, địa lý và ẩm thực xứ Nghệ, biến việc tra cứu thông tin trở nên vô cùng sinh động và cuốn hút.
“Lửa Xô Viết”: Trải nghiệm đêm độc đáo
Từ tháng 10 năm 2025, chương trình trải nghiệm đêm “Lửa Xô Viết” chính thức ra mắt tại bảo tàng, ứng dụng công nghệ số 4.0 kết hợp âm nhạc và hiệu ứng ánh sáng laser để tái hiện hào khí Xô Viết 1930–1931. Chương trình diễn ra vào tối thứ Bảy hàng tuần, hứa hẹn trở thành một điểm nhấn văn hóa về đêm đầy hấp dẫn của Nghệ An.
Bà Lê Thị Hiền, Quyền Giám đốc Bảo tàng Nghệ An – Bảo tàng Xô Viết Nghệ Tĩnh, khẳng định sự chuyển đổi này đã mang lại hiệu quả bất ngờ, giúp bảo tàng gia tăng đáng kể lượng khách tham quan, đặc biệt là giới trẻ. Điều này chứng tỏ công nghệ số đã thành công trong việc biến di sản từ “hiện vật tĩnh” thành “trải nghiệm động”, khơi gợi niềm đam mê và tự hào về lịch sử, văn hóa quê hương.
Số hóa di sản: Hành trình bảo tồn toàn diện
Việc ứng dụng công nghệ số đang trở thành bước đi chiến lược trong công tác bảo tồn di sản tại Nghệ An. Thay vì chỉ dựa vào các phương pháp lưu trữ truyền thống vốn dễ bị tác động bởi thời gian và môi trường, nhiều cơ quan quản lý, chính quyền địa phương và cộng đồng đã chủ động xây dựng hệ thống số hóa di sản một cách bài bản.
Bảo tồn kiến trúc cổ bằng công nghệ 3D
Tại các xã Vạn An, Yên Thành, Quỳnh Anh và nhiều địa phương khác, chính quyền và Ban Quản lý Di tích tỉnh đã phối hợp với đội ngũ tình nguyện viên trẻ sử dụng flycam và máy quét 3D cầm tay để số hóa các công trình kiến trúc cổ như đình, chùa, nhà thờ họ, cùng các văn bia, sắc phong cổ. Hoạt động này tạo ra một bản sao kỹ thuật số vĩnh cửu, giúp lưu giữ di sản an toàn trước nguy cơ thiên tai hoặc hư hại theo thời gian.
Lưu giữ văn hóa phi vật thể và kho tàng Hán Nôm
Không chỉ dừng lại ở kiến trúc, các loại hình văn hóa phi vật thể phong phú của xứ Nghệ như dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh, các nghề thủ công truyền thống, lễ hội hay kho tàng Hán Nôm quý giá cũng được ghi âm, ghi hình với chất lượng cao để xây dựng một thư viện dữ liệu số (digital library) hoàn chỉnh. Điều này không chỉ bảo tồn nguyên vẹn giá trị nghệ thuật mà còn là nền tảng vững chắc phục vụ công tác nghiên cứu, giảng dạy và quảng bá rộng rãi trên môi trường trực tuyến.
Mã QR: Cầu nối thông tin tại các di tích
Các xã Tân Kỳ, Giai Xuân, Nghĩa Đồng, Tân Phú đã đi đầu trong việc hoàn thành số hóa 100% các di tích lịch sử – văn hóa được xếp hạng. Để tạo sự thuận tiện cho du khách, địa phương đã lựa chọn giải pháp đơn giản nhưng hiệu quả: gắn mã QR tại lối ra vào mỗi di tích. Khi quét mã QR, du khách có thể dễ dàng tiếp cận thông tin tổng quan về di tích, bao gồm video tư liệu, hình ảnh chất lượng cao và các hiệu ứng đa phương tiện bằng cả tiếng Việt và tiếng Anh.
Ông Bùi Đức Hồng, Chủ tịch UBND xã Giai Xuân, nhấn mạnh sự tích cực của Đoàn Thanh niên trong việc triển khai công trình này, thể hiện vai trò chủ động của thế hệ trẻ trong bảo tồn di sản quê hương.
Di sản số đến cộng đồng: Lan tỏa giá trị và khơi gợi tiềm năng
Công nghệ số thực sự là “chất xúc tác mạnh mẽ”, xóa bỏ mọi rào cản về không gian và thời gian, đưa di sản đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Ngành Văn hóa Nghệ An đang đặt mục tiêu xây dựng một hệ thống cơ sở dữ liệu di sản đồng bộ với cơ sở dữ liệu quốc gia trên nền tảng công nghệ số. Các loại hình văn hóa phi vật thể như dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh đang được tích cực thu thập, ghi âm, ghi hình để hình thành kho tư liệu số hoàn chỉnh, đảm bảo giá trị nguyên gốc được lưu truyền.
Thế hệ trẻ và mạng xã hội: Sứ giả di sản
Ông Trần Quốc Chung, Giám đốc Trung tâm Nghệ thuật truyền thống tỉnh Nghệ An, cho biết Trung tâm thường xuyên mở các lớp đào tạo cho nghệ nhân và những người nắm giữ di sản, hướng dẫn họ tự ghi hình, ghi âm và tư liệu hóa các trình diễn dân gian bằng những công cụ số đơn giản.
Đồng thời, Trung tâm khuyến khích sự tham gia của lực lượng thanh niên, sinh viên công nghệ thông tin vào các dự án số hóa, góp phần bảo tồn di sản một cách bền vững. Tại Nghệ An, công nghệ đã biến học sinh từ người tiếp nhận thụ động thành chủ thể tích cực trong việc tìm hiểu và lan tỏa di sản.
Nhiều trường học khuyến khích học sinh thực hiện các dự án nhỏ về di sản địa phương, sử dụng công cụ số như làm video TikTok, podcast hay infographic để giới thiệu về Làng Sen, thành cổ Vinh hay các nghề truyền thống. Mạng xã hội cũng trở thành kênh lan tỏa hiệu quả, với các fanpage và kênh YouTube chuyên về văn hóa Nghệ An thường xuyên chia sẻ video, bài viết về lễ hội truyền thống, dân ca hay món ăn đặc trưng, tạo ra không gian thảo luận mở, thu hút kiều bào và du khách quốc tế.
Định hướng phát triển bền vững
Hiện tại, Nghệ An đang đề xuất cấp một “mã định danh số” duy nhất cho mỗi di sản, bao gồm di tích, hiện vật và lễ hội, nhằm đảm bảo tính đồng bộ, liên thông dữ liệu và phục vụ hiệu quả cho công tác quản lý, khai thác, quảng bá. Tỉnh cũng định hướng phân loại di sản theo mức độ ưu tiên (di tích quốc gia đặc biệt, di tích cấp tỉnh, di sản có nguy cơ mai một cao) để tập trung ứng dụng công nghệ hiện đại như quét 3D, thực tế ảo VR/AR cho những di sản quan trọng nhất.
Bà Trần Thị Kim Phượng, Trưởng Ban Quản lý Di tích tỉnh Nghệ An, nhấn mạnh: Số hóa di sản là cầu nối để các thế hệ thỏa sức sáng tạo; vừa lưu giữ những giá trị của cha ông, vừa thúc đẩy phát triển kinh tế hiệu quả. Tại nhiều di tích, hệ thống biển mã QR giới thiệu thông tin đã được lắp đặt, giúp tăng tính hấp dẫn, thu hút du khách và cung cấp thông tin kịp thời, góp phần phát triển du lịch văn hóa bền vững.
Định hướng tương lai: Gìn giữ và lan tỏa di sản bằng công nghệ số
Để duy trì đà phát triển này, tỉnh Nghệ An chú trọng đào tạo nguồn nhân lực có kiến thức toàn diện về cả di sản và công nghệ. Các lớp chuyên biệt về kỹ năng số hóa và quản trị dữ liệu được tổ chức cho cán bộ văn hóa, bảo tàng, đồng thời khuyến khích sự tham gia tích cực của thanh niên, sinh viên công nghệ vào các dự án.
Nghệ An cũng tập trung đào tạo các nghệ nhân để họ có thể tự ghi hình, ghi âm và tư liệu hóa các nghi lễ, trình diễn dân gian bằng công cụ số đơn giản. Bên cạnh ngân sách nhà nước, tỉnh đẩy mạnh xã hội hóa, kêu gọi doanh nghiệp, cộng đồng cùng chung tay, đồng thời tìm kiếm các dự án tài trợ quốc tế cho công tác số hóa.
Bảo tồn di sản trong thời đại số ở Nghệ An không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ mà còn là biến nó thành tài nguyên sống động, phục vụ công tác nghiên cứu, giáo dục và phát triển du lịch bền vững, gắn số hóa với phát triển sản phẩm du lịch thông minh để tạo nguồn thu, tái đầu tư vào công việc bảo tồn.
Hiện Nghệ An đang xây dựng các cơ chế hợp tác chặt chẽ giữa Nhà nước, cộng đồng và các doanh nghiệp công nghệ để kho tàng di sản xứ Nghệ được gìn giữ, phát huy giá trị một cách bền vững trong tương lai.
