Trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ và sâu rộng trên toàn cầu, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã xác định một nhiệm vụ trọng tâm: phát triển văn hóa số. Đây không chỉ là việc ứng dụng công nghệ vào lĩnh vực văn hóa đơn thuần, mà còn là quá trình kiến tạo một môi trường văn hóa mới, nơi con người Việt Nam được hình thành nhân cách, bồi dưỡng tri thức, nuôi dưỡng khát vọng và rèn luyện bản lĩnh để vững vàng trong kỷ nguyên số, hướng tới sự phát triển bền vững của quốc gia.
Phát triển văn hóa số không chỉ là một yêu cầu cấp thiết mà còn là động lực mạnh mẽ để Việt Nam kiến tạo một nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đồng thời xây dựng con người Việt Nam có bản lĩnh, tri thức và trách nhiệm trong kỷ nguyên số. Đây chính là nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của đất nước trong tương lai.
Tầm nhìn chiến lược từ Nghị quyết 80-NQ/TW
Nghị quyết số 80-NQ/TW nhấn mạnh việc đảm bảo quyền thụ hưởng và sáng tạo văn hóa một cách đầy đủ, đồng thời tạo điều kiện để mọi người dân tiếp cận văn hóa bình đẳng. Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần phát triển các dịch vụ văn hóa đa dạng, đáp ứng tốt hơn nhu cầu của nhân dân.
Đặc biệt, việc xây dựng và vận hành một nền tảng văn hóa số toàn dân là ưu tiên hàng đầu. Nền tảng này sẽ cung cấp miễn phí hoặc với chi phí thấp các dịch vụ thiết yếu như thư viện số, bảo tàng số, nghệ thuật biểu diễn trực tuyến và các lớp học nghệ thuật trực tuyến. Mục tiêu cao cả là thu hẹp đáng kể khoảng cách trong việc thụ hưởng văn hóa giữa các vùng miền, các tầng lớp nhân dân, mang văn hóa đến gần hơn với mọi người.
Không gian số – Không gian văn hóa đa chiều
Theo TS Đặng Vũ Cảnh Linh, Phó Viện trưởng Viện Đào tạo, bồi dưỡng cán bộ và nghiên cứu khoa học (Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam), việc Nghị quyết số 80-NQ/TW đề cao nhiệm vụ phát triển văn hóa số là một bước đột phá quan trọng. Nó nhìn nhận không gian số không chỉ là hạ tầng công nghệ hay công cụ truyền tải thông tin, mà là một không gian văn hóa đa chiều, đầy đủ và có tính hệ thống.
Trong môi trường mạng mở rộng không biên giới, văn hóa số dần được định hình với đầy đủ các thành tố như ngôn ngữ, biểu tượng, và giá trị. Đây là nơi phản ánh quá trình giao lưu, tiếp biến, chọn lọc, sáng tạo và loại trừ những giá trị không phù hợp. Phát triển không gian số không chỉ tạo ra các sản phẩm văn hóa phong phú, đa dạng mà còn đáp ứng nhu cầu cảm thụ, biểu đạt và sáng tạo văn hóa của các nhóm xã hội, thế hệ và giai tầng khác nhau.
TS Cảnh Linh khẳng định, điểm đột phá của Nghị quyết là không coi chuyển đổi số chỉ là hiện đại hóa kỹ thuật, mà đặt vấn đề ở tầng sâu hơn: xây dựng nền tảng giá trị và phát triển con người dựa trên các biện pháp quản lý tôn trọng quyền con người trong môi trường số. Văn hóa, do đó, trở thành trụ cột định hướng cho sự phát triển bền vững của con người và xã hội trong kỷ nguyên mới.
Xây dựng Con người Việt Nam trong Thời đại Số: “Lấy cái đẹp, dẹp cái xấu”
Không gian số ngày nay đã trở thành một “môi trường sống” thiết yếu, nơi con người học tập, làm việc, giao tiếp, giải trí và thể hiện bản thân gần như liên tục. Nếu được định hướng và quản lý đúng đắn, tích cực, văn hóa số sẽ góp phần hình thành thế hệ công dân trẻ có năng lực số vượt trội, kiến thức sâu rộng, khả năng học hỏi và sáng tạo cao. Họ sẽ biết tôn trọng kỷ cương, pháp luật và ứng xử văn minh trên không gian mạng.
Ngược lại, nếu thiếu định hướng và nền tảng giá trị vững chắc, môi trường số có thể gây ra những tác động tiêu cực, dẫn đến sự lệch chuẩn trong hành vi, gia tăng bạo lực ngôn từ, lối sống thực dụng hoặc phụ thuộc vào sự công nhận ảo. Phát triển văn hóa số theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW sẽ giúp xây dựng nhân cách con người Việt Nam trong thời đại mới, không chỉ sở hữu năng lực công nghệ mà còn có bản lĩnh văn hóa, năng lực số và ý thức trách nhiệm xã hội cao.
Các giải pháp chiến lược cho phát triển văn hóa số bền vững
Để hiện thực hóa mục tiêu phát triển văn hóa số theo tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW, TS Đặng Vũ Cảnh Linh đưa ra nhiều đề xuất quan trọng.
Trước hết, cần tiếp tục đầu tư tổng thể cho văn hóa và văn hóa số, đồng thời đổi mới cơ chế đầu tư theo hướng đặt hàng sản phẩm và dịch vụ văn hóa số, tạo lập một thị trường bình đẳng giữa khu vực công và tư. Hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành, phát triển hạ tầng công nghệ hiện đại và ban hành các chính sách ưu đãi về vốn, thuế, đất đai để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực văn hóa số là cần thiết.
Bên cạnh đó, việc tăng cường đào tạo nguồn nhân lực trẻ, thúc đẩy quảng bá và xuất khẩu các sản phẩm văn hóa số “made in Vietnam” là yếu tố then chốt. Ứng dụng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo sẽ giúp nâng cao chất lượng, sự đa dạng của các sản phẩm này, làm cho chúng trở nên giàu tri thức và bản sắc, đủ sức hấp dẫn để trở thành dòng chủ lưu.
Ngành Văn hóa cần sớm nghiên cứu, tham mưu và xây dựng chiến lược văn hóa số quốc gia, cùng với chiến lược quảng bá hình ảnh đất nước trên môi trường số. Việc tăng cường bảo hộ quyền tác giả, xây dựng hệ thống chỉ tiêu thống kê và cơ sở dữ liệu cho ngành công nghiệp văn hóa, cũng như nâng cao năng lực cho đội ngũ làm chính sách và quản trị văn hóa số là những nền tảng vững chắc cho sự phát triển.
TS Đặng Vũ Cảnh Linh cũng đề xuất đẩy mạnh truyền thông để toàn xã hội nhận thức rõ vai trò của sản phẩm văn hóa số trong việc giữ gìn và quảng bá giá trị văn hóa dân tộc. Khuyến khích các nhà sáng tạo nội dung (KOLs) và người có ảnh hưởng tích cực lan tỏa những nội dung giá trị theo tinh thần “lấy cái đẹp, dẹp cái xấu”.
Đồng thời, cần phát huy tinh thần phản biện xã hội đối với những nội dung lệch chuẩn trên không gian mạng. Đi kèm với đó là giáo dục kỹ năng số cho thanh thiếu niên và cộng đồng về chuẩn mực ứng xử, cách chống tin giả, tự bảo vệ bản thân trên mạng, từ đó hình thành “bộ lọc” cá nhân thông minh và có văn hóa.
Tăng cường các sáng kiến và hoạt động hỗ trợ lan tỏa sản phẩm tích cực thông qua các cuộc thi, trại sáng tác để phát hiện tài năng trẻ, mở rộng các hình thức tập huấn kỹ năng số và ứng phó rủi ro trên mạng. Cuối cùng, sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và cơ quan quản lý là rất quan trọng để duy trì một môi trường văn hóa số an toàn, lành mạnh và phát triển bền vững.
